Ngày này năm xưa: VỊ VUA PHỤC HƯNG VƯƠNG QUỐC HUNGARY

Giữa thành phố Kolozsvár (hiện là Cluj-Napoca trong tiếng Románia) có một ngôi nhà cổ kính, tọa lạc tại số 6 phố Mátyás király (Mátyás király utca 6.). Với người qua đường bình thường - nếu không biết mình đang đứng ở đâu - thì đó chẳng có gì đặc biệt: một ngôi nhà cũ từ thời Trung cổ.

"May mà nó còn tồn tại", có lẽ ai đó sẽ nghĩ vậy. Thế nhưng đây chính là nơi mà mỗi người Hungary lẽ ra phải nghiêng mình kính cẩn. Bởi trong ngôi nhà ấy, cách đây 583 năm, một vị vua đã chào đời. Có lẽ là vị vua vĩ đại nhất của người Hungary: Hunyadi Mátyás.

Không ai biết ngày 23/2/1443 hôm ấy ra sao. Có tuyết rơi không? Có gió thổi không? Nhưng điều đó cũng không quan trọng. Đó là một trong những ngày rực rỡ nhất của lịch sử Hungary: ngày con trai thứ hai của Hunyadi János và Szilágyi Erzsébet chào đời.

Một huyền thoại đã được sinh ra khi ấy. Vị vua của những câu chuyện dân gian…

 

Các sử gia cho đến nay vẫn còn tranh luận, và "vẫn chưa đạt được sự đồng thuận". Quan điểm phê phán cho rằng Mátyás đã xem nhẹ mối đe dọa từ Thổ Nhĩ Kỳ và lãng phí tiềm lực quân sự - cũng như nguồn lực kinh tế tích lũy được nhờ việc đánh thuế nặng nề - vào những cuộc chinh phạt vô nghĩa ở phương Tây.

Quan điểm khác lại cho rằng ông hiểu rõ: Vương quốc Hungary khi ấy không đủ sức một mình chống lại hiểm họa Ottoman, nên đã tìm cách xây dựng một quyền lực nhà nước lớn mạnh hơn. Theo cách nhìn này, ông nhận ra rằng xu thế phát triển ở Đông - Trung Âu thời đó là hình thành các liên minh nhà nước dưới dạng liên minh cá nhân (perszonálunió). Tuy nhiên, kế hoạch ấy rốt cuộc 
không thể thực hiện trọn vẹn.

Nhà chính trị Bajcsy-Zsilinszky Endre trong tác phẩm viết về ông thì bày tỏ: "Vua Mátyás… Hai chữ ấy vang lên trong tâm hồn người Hungary như một âm hưởng đặc biệt, huyền bí mà vẫn tươi sáng, dịu ngọt. Dường như trong chúng ta hôm nay, Mátyás của truyện dân gian vẫn sống động hơn Mátyás của "lịch sử". Nhưng chỉ ít người biết rằng Mátyás trong truyện dân gian chính là Mátyás thật".

Ngay cả năm sinh của Mátyás cũng còn gây tranh cãi. Hai mốc năm được nhắc đến là 1443 và 1440 - năm sau xuất hiện trong các bản tường trình ngoại giao khi ông được bầu làm vua. Tuy nhiên, phần lớn công trình lịch sử ghi nhận năm 1443, được củng cố bởi các lá số tử vi do Ilkus Márton ở Kraków và Othmarus tại Vatican biên soạn.

Theo đó, thời điểm sinh - được tính toán đến từng giây - là ngày 23/2/1443, lúc 15 giờ 7 phút 34 giây. Trên cơ sở đồng thuận, giới sử học ngày nay coi 23/2/1443 là ngày sinh của Mátyás.

 

Cũng là mùa đông… nhưng 15 năm sau - tháng 1/1458. Một mùa đông khắc nghiệt đến mức sông Danube cũng đóng băng.

Trên lâu đài Buda, các đại quý tộc họp bàn việc chọn vua. Giá như Hunyadi János - người anh hùng của trận chiến Nándorfehérvár năm 1456 - còn sống… Hoặc ít nhất là người con trai cả, Hunyadi László…

Nhưng Hunyadi László đã bị Hội đồng Hoàng gia - bất chấp lời hứa ân xá - kết án tử hình vì vụ giết địch thủ Cillei Ulrik. Ngày 16/3/1457, ông bị chém đầu tại Quảng trường Szent György trên khu Lâu đài Buda.

Người ta kể rằng đao phủ phải vung rìu ba lần mà ông vẫn chưa chết. Theo tục lệ cổ xưa, trong trường hợp như vậy, người bị xử đáng lẽ phải được ân xá. Nhưng vị vua đầy oán hận László V không tha thứ. Nhát chém thứ tư đã kết liễu cuộc đời trưởng nam của "Người đánh Thổ" (törökverő).

Thế nhưng vị vua trẻ ấy cũng chẳng được hưởng "chiến thắng" bao lâu: chưa kịp cử hành hôn lễ, László V đã qua đời ngày 23/11/1457 sau một cơn bệnh ngắn nhưng dữ dội. Từng có "nghi án" ông bị đầu độc bằng thạch tín, thậm chí là bệnh dịch hạch.

Phải hơn năm thế kỷ sau, các nhà khảo cổ mới chứng minh: không hề có án mạng. "Đứa con hậu sinh" (Utószülött) - sinh sau khi vua cha Habsburg Albert qua đời bốn tháng - đã chết vì bệnh bạch cầu.

Trước đó, László V đã đưa Mátyás trẻ tuổi sang Vienna rồi Praha - nơi ông qua đời - như một con tin, bởi tình hình tại Hungary đã trở nên quá nóng bỏng.

Thân mẫu của Mátyás, bà Szilágyi Erzsébet, không thể chấp nhận cái chết của con trai cả. Và nếu bà không cam chịu, thì người bác đầy quyền lực Szilágyi Mihály càng nổi giận dữ dội. Ông từng chiến đấu bên cạnh Hunyadi János và chưa bao giờ nổi tiếng là người điềm tĩnh.

Sau khi vị vua yếu kém qua đời, các phe đảng quý tộc không còn nhiều lý do để tranh cãi: không phe nào muốn một vị vua mạnh có thể can thiệp sâu vào quyền lợi của họ. Một số ứng viên ngoại quốc được nêu tên rồi bị loại bỏ.

Tại sao không chọn Mátyás? Dù còn trẻ, nhưng chính điều đó lại thuận lợi: giới quý tộc nghĩ rằng có thể dễ dàng kiểm soát ông để khuynh đảo. Dù ông đang bị giam giữ ở Praha, họ có thể chuộc về, hoặc nếu cần, mang quân sang đòi lại.

 

Ngày 12/1, một thỏa thuận được ký kết với Szilágyi Mihály: Szilágyi sẽ giữ chức nhiếp chính (kormányzó), còn Mátyás lên làm vua. Thế lực đối lập vẫn giữ vị trí thỏa đáng. Thỏa thuận này chỉ còn chờ Quốc hội tại Buda phê chuẩn.

Và trong những lúc như thế, "sự thuyết phục nhẹ nhàng" luôn hữu ích… Szilágyi mang theo vài nghìn "bằng hữu" đến Buda để "hỗ trợ". Thật thú vị, tất cả họ đều có chung một ý kiến: phải bầu Hunyadi Mátyás làm vua. Ai có thể cưỡng lại những lập luận đầy thiện chí ấy?

Truyền thuyết kể rằng Mátyás được tôn làm vua trên sông Danube đóng băng. Thực ra, quyết định được đưa ra trong lâu đài. Lần này, các quý tộc đã tính toán sai lầm: họ đã "bắt được một con hổ mà tưởng là mèo con". Ai có thể ngờ rằng cậu thiếu niên 15 (theo nguồn khác là 17) tuổi ấy lại sở hữu tầm nhìn chính trị sắc bén và năng lực phi thường đến vậy?

Lập tức thâu tóm quyền lực vào tay, thiết lập một chế độ phong kiến tập quyền cao độ, cho chấm dứt tất cả những tranh chấp bè đảng, cát cứ, thiết lập "Hắc Quân" (Fekete sereg), đạo quân chuyên nghiệp được trả lương gồm những chiến binh đánh thuê cừ khôi... là những gì Mátyás đã làm ngay sau khi lên ngôi, để bình ổn tình hình đất nước.

Hơn 30 năm trên ngai vàng, "Mátyás anh minh" (Igazságos Mátyás) đã biến Hungary thành một cường quốc ở Châu Âu, mà Vienna cũng phải thuần phục. Mặc dù ước muốn đăng quang hoàng đế của Thánh chế La Mã bất thành, nhưng những phẩm chất vượt trội của Mátyás đã nâng ông lên hàng một trong những vị quân vương huyền thoại nhất của lịch sử Hungary.