Ngày này năm xưa: ÁM SÁT HỤT HOÀNG ĐẾ FERENC JÓZSEF

"Vừa đến đoạn tường thành của pháo đài, đi cùng viên sĩ quan phụ tá, ông nhìn xuống hào thành. Bỗng nhiên có người lao tới phía sau và định đâm vào gáy ông. Mũi dao trượt trên cổ áo cao của bộ quân phục, vì thế hoàng đế chỉ bị thương nhẹ. Kẻ mưu sát bị viên phụ tá và hai công dân Vienna khống chế", theo tác giả Gerő András.

Cuốn sách "Ferenc József và người Hung" (Budapest, 2016) của ông thuật lại: tên sát thủ là Libényi János, 21 tuổi, theo Công giáo, chưa lập gia đình, sinh tại Csákvár, hạt Fejér. Nghề nghiệp: thợ may. Về động cơ hành động, hắn khai như sau: "Hiện tôi đang bị giam giữ vì chiều nay tôi đã dùng dao đâm hoàng đế.

Cách đối xử mà quê hương tôi phải chịu dưới sự cai trị của vị hoàng đế hiện nay khiến tôi chấn động tận đáy lòng. Tôi yêu Tổ quốc hơn tất cả, hơn cả mạng sống của mình, và tôi đã phải chứng kiến đồng bào tôi, các quý tộc ở địa vị cao nhất - bị xử tử, bị treo cổ, bị bắn chết và bị kết án tù hàng loạt; và rằng tại Hungary mọi tự do đều đã biến mất.

Tôi không thể chịu đựng được tình trạng này, và vì tôi nhận thấy rằng dưới sự giám sát nghiêm ngặt hiện nay của quân đội, hiến binh và cảnh sát thì không thể hy vọng sự thay đổi thuận lợi (...), nên ngay từ năm 1850 tôi đã quyết định giải phóng Tổ quốc khỏi tình trạng nô lệ hiện nay bằng một cách khác, cụ thể là bằng cách giết hoàng đế…".

 

Vụ ám sát xảy ra sau khi cuộc cách mạng và cuộc chiến giành tự do cho dân tộc Hungary 1848-49 mới kết thúc gần 5 năm, với phần thất bại thuộc về Hungary: những người ái quốc, theo cách mạng bị đàn áp, hành quyết, tù đày (*), và nước Hung chỉ còn là một tỉnh của Đế quốc Áo, bị áp đặt nền hành chính và quản lý quân sự kiểu Áo.

Trong lời khai, Libényi János cho biết không có đồng phạm; "ý nghĩ" về hành động của hắn "nảy sinh trong tôi, hoàn toàn độc lập với mọi sự chỉ đạo hay mệnh lệnh từ bên ngoài, xuất phát từ tình yêu đối với Tổ quốc, với ý định giải thoát đất nước khỏi tình trạng nô lệ hiện nay". Sát thủ nói rằng hắn chưa từng tiết lộ kế hoạch cho bất kỳ ai.

Vào thời điểm đó, Ferenc József mới 23 tuổi, theo nhân chứng, ông còn đủ bình tĩnh để nói sau khi bị đâm, và khách bộ hành khống chế thủ phạm: "Các vị đừng làm hắn đau, để kệ hắn đi!". Mũi dao cùn chạm vào cổ áo dày cứng của bộ quân phục và trượt ra, nên ông sống sót. Hoàng đế phải nằm một thời gian, người ta lo rằng ông có thể mất cả thị lực.

Libényi János bị treo cổ ngay từ ngày 26/2. Chính quyền Áo không tin hắn là một "kẻ sát nhân đơn độc". Triều đình Vienna đã đáp trả bằng một làn sóng khủng bố mới: hàng loạt vụ bắt giữ và hành quyết, tuần tra liên tục và lục soát nhà cửa. Trong số những người làm việc cùng hắn, 17 người bị kết án với mức độ nặng nhẹ khác nhau.

Tại Pest, trong tuần sau vụ mưu sát, 379 người bị bắt giữ vì đã tán thành hành động của Libényi. Vì lý do tương tự, tại Pozsony (tức Bratislava, hiện tại là thủ đô Slovakia), các sinh viên bị đánh roi và bị tống giam. Theo truyền thuyết dân gian, vì kẻ mưu sát đến từ Csákvár mà đường sắt chưa bao giờ được kéo tới vùng này.

Một điểm thú vị là, ngay trong cùng năm đó, Ferenc József đã ra lệnh phá hủy hoàn toàn bức tường thành nơi ông bị tấn công, và tại vị trí đó sau này xây dựng nên Ring, con đường vành đai nổi tiếng tại trung tâm thành Vienna.

 

Sau vụ mưu sát, một phái đoàn gồm hơn 100 người đã đến gặp phụ thân hoàng đế để bày tỏ niềm vui của dân Hungary trước việc ông thoát nạn; các quý tộc Hungary cũng quyên góp cho việc xây dựng ngôi nhà thờ dự định dựng tại gần nơi xảy ra vụ ám sát (Votivkirche, được cung hiến năm 1879**). Dầu vậy, Áo không thể quên được sự phẫn nộ ẩn sau cuộc tấn công ấy.

Nhiều người đồn đại là Libényi còn bị thúc đẩy bởi sự báo thù cá nhân, vì cho rằng hoàng đế đã quyến rũ chị gái hắn, một vũ nữ. Tuy nhiên, không có bất kỳ bằng chứng nào cho điều đó; trái lại, chính lời lẽ của Libényi cùng các báo cáo của mật thám đã phản ánh bầu không khí dư luận đặc trưng cho một bộ phận đáng kể của Hungary ít năm sau mốc 1848-49.

Những vụ mưu sát luôn bao trùm dòng họ Habsburg thế kỷ 19, đặc biệt là gia đình Ferenc József. Bản thân hoàng đế bị âm mưu ám toái 7 lần, vợ ông - Hoàng hậu Đế quốc Áo, Vương hậu Vương quốc Hungary -, bà Sisi và Trữ vương, Đại công tước Ferenc Ferdinánd đều qua đời trong những vụ ám sát (cái chết của Ferenc Ferdinánd làm bùng nổ Thế chiến I).

Tuy nhiên, Ferenc József đã sống sót qua tất cả những vụ mưu sát ấy để trở thành vị nguyên thủ của nền "song quốc quân chủ" Áo - Hung thành lập sau Hiệp nghị 1867. Bản thân cái tên ông là biểu tượng của nền "quân chủ kép" này, bên cạnh những người kiến tạo ra nó, như luật sư Deák Ferenc hay Bá tước Andrássy Gyula mà người đời vẫn nhớ đến...

Ghi chú:

(*) Libényi János được cho là đã chứng kiến tận mắt cuộc hành quyết 13 sĩ quan cao cấp của quân đội Hungary ở vùng Arad (13 aradi vértanú) vào ngày 6/10/1849, khi mới 18 tuổi.

(**) Em trai Hoàng đế Ferenc József là Đại công tước Maximilian đã khởi xướng việc xây dựng một nhà thờ như một lời tạ ơn Thiên Chúa vì hoàng đế được cứu sống. Được dựng lên để thực hiện một lời khấn nguyện như vậy, nên nhà thờ mang tên Votivkirche (Nhà thờ tạ ơn theo lời khấn - fogadalmi templom).