Họa phẩm "Honfoglalás": SỰ TÁI HIỆN HÙNG TRÁNG QUÁ KHỨ DÂN TỘC HUNGARY

Đây là kiệt tác của thể loại hội họa đề tài lịch sử, khắc họa khoảnh khắc Đại vương công Árpád đổi 12 bạch mã để nhận lấy cỏ và nước sông Danube. Người Hungary chiếm được một mảnh đất đáng kể của vùng bồn địa Kárpát (Kárpát-medence) bằng cách đó, theo truyền thuyết.

Họa phẩm lừng danh mang tính biểu tượng này của dân tộc Hungary là bức tranh lịch sử hoành tráng cuối cùng của Munkácsy, được sáng tác trong những năm cuối đời của ông, tái hiện sự kiện người Hungary định cư tại vùng bồn địa Kárpát vào cuối thế kỷ 9.

Trong tranh, huyền thoại về cuộc "chinh phục Tổ quốc" được tái hiện theo lời kể của sử gia khuyết danh Anonymus (cuối thế kỷ 12, đầu thế kỷ 13) trong cuốn sử viết đầu tiên của dân tộc này: "Gesta Hungarorum" (Hành trạng của người Hung, tiếng Latinh).

Tuy không nổi tiếng bằng "Krisztus Pilátus előtt" (Chúa trước Philatô) hay "Golgota" (Đồi Sọ, bộ ba tranh về con đường khổ nạn của Chúa Giêsu), "Honfoglalás" vẫn giữ vị trí quan trọng trong sự nghiệp của họa sĩ cũng như trong ký ức lịch sử của Hungary.

 

Câu chuyện ra đời

Sự ra đời của họa phẩm "Honfoglalás" gắn liền chặt chẽ với Lễ kỷ niệm Thiên kỷ năm 1896, được tổ chức nhân dịp tròn 1.000 cuộc chinh phục Tổ quốc (a honfoglalás ezeréves évfordulója) của người Hungary.

Chính phủ đương thời đã khởi động một chương trình quy mô lớn nhằm củng cố ý thức dân tộc, trong đó có việc xây dựng Đài tưởng niệm Thiên kỷ (Millenniumi Emlékmű) tại Quảng trường Anh hùng (Hősök tere, Budapest).

Ban đầu, người ta dự định sử dụng bố cục của "Honfoglalás" làm cơ sở cho các phù điêu của đài tưởng niệm, nhưng cuối cùng phương án này không được thực hiện. Dẫu vậy, bức tranh vẫn nhận được sự hỗ trợ đặc biệt từ nhà nước.

Bố cục và phong cách

Tác phẩm sơn dầu trên vải được thực hiện trong giai đoạn 1893-1896, kích thước 6 x 4 mét, hiện được trưng bày tại Phòng tranh Quốc gia Hungary (Magyar Nemzeti Galéria) ở Budapest, sau một thời gian rất dài nằm trong Phòng Munkácsy thuộc Nhà Quốc hội.

Ở trung tâm bức tranh là đại thủ lĩnh Árpád, cưỡi ngựa và đưa tay phải hướng về vùng đất sắp chinh phục. Xung quanh ông là các thủ lĩnh bộ tộc, thầy pháp, chiến binh cùng nhiều tầng lớp dân chúng – kỵ sĩ, bộ binh, phụ nữ và trẻ em. Phía xa thấp thoáng dãy núi Kárpát như cánh cổng địa lý và huyền thoại dẫn tới quê hương mới của dân tộc Hungary.

Trong họa phẩm, Munkácsy đứng ở ranh giới giữa chủ nghĩa Lãng mạn và chủ nghĩa Hiện thực: bức tranh vừa anh hùng ca, vừa gần gũi đời thường; vừa mang màu sắc huyền thoại, vừa có tính chất ghi chép. Gam màu sâu, cử chỉ kịch tính, gương mặt giàu cá tính.

 

Tính xác thực lịch sử

Dù cố gắng tạo ấn tượng về tính chân thực, giá trị lịch sử của bức tranh thiên về biểu tượng hơn là tái hiện chính xác sự kiện. Thông tin cụ thể về cuộc chinh phục Tổ quốc của người Hungary còn khá hạn chế, vì thế tác phẩm phản ánh nhiều hơn huyền thoại dân tộc thế kỷ 19 thay vì một sự phục dựng lịch sử chặt chẽ.

Trang phục, giống ngựa, vũ khí và họa tiết trang trí phần lớn dựa trên hình dung lãng mạn đương thời, chứ không hoàn toàn phản ánh văn hóa vật chất thực sự của thế kỷ 9-10. Munkácsy có tham khảo các phát hiện khảo cổ và công trình sử học, nhưng điều dẫn dắt ông chủ yếu là tinh thần dân tộc.

Đáng chú ý là trong quá trình chuẩn bị, Munkácsy có thể đã tiếp xúc với các cộng đồng Morava và Slovak sinh sống tại Budapest để nghiên cứu trang phục phương Đông, kiểu khuôn mặt và các mô-típ kỵ mã một cách chân thực hơn.

Tuy nhiên, cuối cùng những yếu tố này vẫn được đặt dưới khuôn khổ của diễn ngôn dân tộc Hungary; dấu vết của chúng chỉ còn thấp thoáng nơi gương mặt và trang phục của các nhân vật phụ.

Giới hạn của tự do nghệ thuật

Một trong những câu chuyện thú vị và giàu ý nghĩa nhất liên quan đến quá trình sáng tác là mâu thuẫn giữa Munkácsy và Ủy ban Thiên niên kỷ - đơn vị đặt hàng - về cách khắc họa nhân vật Svatopluk, vị đại thủ lĩnh xứ Morava.

 

Ban đầu, họa sĩ vẽ Svatopluk đang cưỡi ngựa, thể hiện vị thế vương giả, chủ động và đầy uy nghi. Điều đó không phù hợp với mong muốn của bên đặt hàng, bởi họ muốn Svatopluk xuất hiện như một kẻ bại trận, bị khuất phục trước cuộc chinh phục của người Hungary.

Họ lo ngại rằng hình ảnh hai vị thủ lĩnh cùng cưỡi ngựa - Árpád và Szvatopluk - có thể tạo ra sự song song, làm suy giảm ý nghĩa chiến thắng của người Hungary. Vì vậy, Ủy ban đã yêu cầu Munkácsy chỉnh sửa cảnh này khi tái hiện sự tích Bạch mã lừng danh của Hungary.

Tóm lại, Svatopluk phải ở tư thế xuống ngựa, đứng trên mặt đất, ở vị trí thấp hơn. Dù không thực sự hài lòng, Munkácsy vẫn chấp nhận yêu cầu; điều này cho thấy "Honfoglalás" không chỉ là một dự án nghệ thuật mà còn mang tính chính trị, lịch sử rõ rệt.

Sự đón nhận và hậu vận

Bức tranh hoàn thành năm 1896, khi đó Munkácsy đã lâm bệnh nặng, cả thể chất lẫn tinh thần đều suy sụp. Ông phải nhờ đến sự trợ giúp của nhiều phụ tá để hoàn tất tác phẩm. Tác phẩm được trưng bày tại Triển lãm Thiên niên kỷ và thu hút sự quan tâm lớn.

Giới chuyên môn đón nhận tác phẩm với nhiều ý kiến trái chiều. Nhiều người ca ngợi tầm nhìn hoành tráng và tinh thần yêu nước của họa sĩ, nhưng cũng có ý kiến cho rằng bố cục quá kịch tính và mang tính sân khấu.

Một bộ phận phê bình đương thời cho rằng Munkácsy đã mệt mỏi về sáng tạo, và tác phẩm này không đạt tới đỉnh cao như các bức tranh lịch sử trước đó của ông. Tuy nhiên, "Honfoglalás" ảnh hưởng đến nhiều họa sĩ đầu thế kỷ 20, đặc biệt là những nghệ sĩ theo đuổi đề tài lịch sử.

 

Sách giáo khoa, áp phích lịch sử và lịch treo tường thường xuyên sử dụng các chi tiết của tranh, đặc biệt là hình tượng Árpád. Tác phẩm góp phần củng cố quan niệm rằng cuộc "chinh phục Tổ quốc" là một sự kiện thống nhất, anh hùng, dù thực tế lịch sử phức tạp và ít rõ ràng hơn nhiều.

Sau thời kỳ chuyển đổi chính trị (rendszerváltás), tác phẩm được đánh giá lại và tái khẳng định vị trí trong ký ức văn hóa dân tộc. "Honfoglalás" trở thành một trong những hình ảnh nền tảng của bản sắc dân tộc Hungary, theo bài viết của tác giả Cseke Ibolya.

Từ nhiều năm nay, tên tuổi của Munkácsy Mihály đã được đưa vào chương trình học của người ngoại quốc muốn nhập tịch Hungary, và không phải ngẫu nhiên, họa phẩm "Honfoglalás" của ông chính là hình bìa trên mạng xã hội Facebook của Nhóm Quốc tịch (Việt Nam)!